Article language:
Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology e-ISSN 2148-127X Open access
Araştırma Makalesi Vol. 13, No. 7 (2025)

Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi

Evaluation of Nutrient Profile and Heavy Metal Risks of Feed and Milk Content of Şavak Akkaraman Sheep

Author and affiliation details
  • Muhsin Mutlu Corresponding author Tarım ve Orman Bakanlığı, Elazığ Veteriner Kontrol Enstitüsü, Elazığ, Türkiye ORCID iD0000-0003-2097-7217 muhsin.mutlu@tarimorman.gov.tr
  • Seda İflazoğlu Mutlu Fırat Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları AD, Elazığ, Türkiye ORCID iD0000-0002-6835-2171
  • Refia Esma Ergin Fırat Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları AD, Elazığ, Türkiye ORCID iD0009-0004-3236-3575
  • Pınar Tatlı Seven Fırat Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları AD, Elazığ, Türkiye ORCID iD0000-0002-0067-4190
  • İsmail Seven Fırat Üniversitesi, Sivrice Meslek Yüksekokulu, Arıcılık Programı, Elazığ, Türkiye ORCID iD0000-0001-9489-8074
  • Osman Ersin Kanmaz Damızlık Koyun-Keçi Birliği, Elazığ, Türkiye ORCID iD0009-0003-8027-2961
Pages
1776-1783
Published

Abstract

Bu çalışma, Şavak Akkaraman koyunlarının sütlerinde ve yemlerinde bazı kimyasal parametrelerin incelenmesi, ağır metallerden kurşun (Pb), kadmiyum (Cd), cıva (Hg), bakır (Cu) ve arsenik (As) düzeylerinin belirlenmesi ve yemin, süt üzerindeki ağır metal içeriğine etkisinin değerlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Süt örneklerinde kuru madde (%17,63), ham kül (%1,03), ham protein (%5,69), ham yağ (%5,62), yağsız kuru madde (%12,01), asitlik (%0,34 L.A.) ve pH (6,62) değerlerinin ortalamaları belirlenirken, yem örneklerinde ise kuru madde (%92,08), ham kül (%7,63), ham protein (%7,56), ham yağ (%2,00), ham selüloz (%22,82) ve nötral deterjan fiber (NDF) (%43,30) değerlerinin ortalamaları tespit edilmiştir. Şavak Akkaraman koyunlarına ait süt örneklerinde Cu düzeyi ortalama olarak 0,248 mg/kg olarak tespit edilmiş, ancak Pb, Cd, Hg ve As tespit edilememiştir. Yem örneklerinde ise Pb, Cd, Cu ve As düzeyleri sırasıyla 0,057, 0,021, 1,916 ve 0,040 ppm olarak belirlenmiş olup, Hg varlığı tespit edilmemiştir.  Korelasyon analizi sonuçlarına göre, kuru madde ile ham kül (r=0,684), kuru madde ile yağsız kuru madde (r=0,989) ve ham kül ile yağsız kuru madde (r=0,664) arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Ayrıca yem Pb ile yem As arasında (r = 0,938) ve süt ham yağ ile NDF arasında (r = 0,927) güçlü pozitif korelasyonlar tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, literatürde bildirilen verilerle genel olarak uyumlu bulunmuş ve normal sınırlar içinde değerlendirilmiştir. Şavak Akkaraman koyun sütü örneklerinde tespit edilen Cu ve yem örneklerinde tespit edilen Cu ve As seviyesinin risk oluşturmayacak seviyede olması, bölgedeki çevresel kirlilik seviyesinin düşük olabileceğini ve koyun sütü tüketiminin halk sağlığı açısından önemli bir risk taşımadığını düşündürmektedir.

Keywords

Article history

  1. ReceivedUntil the next stage: 39 days
  2. RevisedUntil the next stage: 1 day
  3. AcceptedUntil the next stage: 129 days
  4. Published

References

51 references
  1. Akça, N. (2016). Halk elinde yetiştirilen karacadağ zom koyununun süt bileşimi ve süt verim özellikleri. Siirt Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Siirt.
  2. Akçapınar, H. (2000). Koyun yetiştiriciliği. İsmat Matbaacılık. ISBN: 975-96978- 1-5, Ankara.
  3. Akgün, H. (2019). Yetiştirici koşullarında kıvırcık ırkı koyunlarda süt verim özelliklerinin belirlenmesi üzerinde bir araştırma. Bursa Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Bursa.
  4. Ali, H., Khan, E., & Sajad, M. (2013). Phytoremediation of heavy metals–conceptsand applications, Chemosphere, 91, 869–881. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2013.01.075
  5. Altun, S. K., & Aydemir, M. E. (2020). Essential elements and heavy metal levels in sheep milk and its dairy products. Middle East Journal of Science, 6(2), 94-103. https://doi.org/10.23884/mejs.2020.6.2.06
  6. Anonim. (1997). Codex Alimentarius Commission (CAC), Procedural Manual, 10th ed., Joint FAO/WHO Food Standards Programme, Rome.
  7. Anonim. (2007). NMKL method no: 186. (www.nmkl.org.).
  8. Anonim. (2023). Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği (R.G. No: 2023-32360). Tarım ve Orman Bakanlığı, Ankara.
  9. AOAC. (1984). Association of Official Analytical Chemists. Official Methods of Analysis. 14th Edition, Washington DC: Association of Analytical Chemists.
  10. AOAC. (2000). Association of Official Analytical Chemists. 17th Edition, Washington DC: Assosciation of Official Agricultural Chemist.
  11. Aşkan, R. (2017). Van ilinde köy koşullarında yetiştirilen akkaraman melezi koyunlarında süt verimi ve sütteki bazı kimyasal özellikler, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Van.
  12. Aydemir, G. (2022). Van İli Tuşba İlçesinde halk elinde yetiştirilen Akkaraman ve İvesi ırkı koyunlarına ait sütlerin bazı kimyasal ve fiziksel özelliklerinin araştırılması, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Van.
  13. Beykaya, M., Yıldırım, Z., Özbey, A., & Yıldırım, M. (2019). Sivas ilindeki bazı süt işletmelerine gelen sütlerin fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik özelliklerinin belirlenmesi. TURJAF, 7, 105-109. https://doi.org/10.24925/turjaf.v5i4.388-396.1172
  14. Bilgücü, E. (2010). Siyah-beyaz alaca süt sığırlarının beslenmesinde kullanılan yemlerin ve bu hayvanlardan elde edilen sütlerin ağır metal ve mineral madde miktarlarının belirlenmesi üzerine bir araştırma, Namık Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Tekirdağ.
  15. Boudebbouz, A., Boudalia, S., Bousbia, A., Habila, S., Boussadia, M.I., & Gueroui, Y. (2021). Heavy metals levels in raw cow milk and health risk assessment across the globe: A systematic review. Science of the Total Environment, 751, 141830. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.141830
  16. Cıdıroğlu, Z. A. (2019). Piyasada satışa sunulan ısı işlemi görmüş içme sütlerinde ağır metal kalıntılarının varlığı üzerine araştırmalar. İstanbul Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
  17. Cortes, T. E., Das, H. A., Fardy, J. J., Bin Hamzah, Z., Iyer, R. K., Sun, L., Leelhaphunt, N., Muramatsu, Y., Parr, R. M., & Qureshi, I. H. (1994). Toxic heavy metals and other trace elements in foods tuffs from 12 different countries. An IAEA coordinated research program. Biological Trace Element Research, 43-45, 415-22. https://doi.org/10.1007/BF02917343
  18. Demirci, M, & Gündüz, H. H. (1994). Süt teknoloğunun el kitabı. Hasat Yayıncılık, İstanbul.
  19. Duffus, J. H. (2002). Heavy metals a meaningless term? IUPAC technical report. Pure and Applied Chemistry, 74:793-807. https://doi.org/10.1351/pac200274050793
  20. Eralp, M. (1949). Akkaraman koyunlarının süt verimleri ile sütlerinin terkibi ve süt yağlarının fiziki ve kimyevi vasıfları. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 5, Ankara.
  21. Gövercin, İ. (2010). İzmir İlinde sütlerde bazı ağır metal (kurşun, kadmiyum, arsenik, cıva, bakır, çinko) düzeylerinin belirlenmesi. Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, İzmir.
  22. ISO. (2002). International Organization for Standardization. ISO 14891:2002 (IDF 185:2002). Milk and milk products-determination of nitrogen content-routine method using combustion according to the Dumas principle.
  23. İstanbulluoğlu, H., Oğur, R., Tekbaş, Ö. F., & Bakir, B. (2013). Süt ve süt ürünlerinde ağır metal kirliliği. Türkiye Klinikleri Journal of Medical Sciences, 33(2), 410-419. https://doi.org/10.5336/medsci.2012-29718
  24. Kahraman, M. (2018). Akkaraman, Bafra ve Bafra x Akkaraman F1 koyunlarda süt verimi, bazı kalite özellikleri ile LPL ve LCAT gen ekspresyonlarının araştırılması üzerinde bir araştırma. Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara.
  25. Kamal, M. T., Hashem, M. A., Al-Mamun, M., Hossain, M. M., Razzaque, M. A., & Ritu, J. H. (2020). Investigating the quality of commercial beef cattle feeds and feed ingredients used in Bangladesh. SAARC Journal of the Agriculture, 18(1), 197-208. https://doi.org/10.3329/sja.v18i1.48393
  26. Kamal, M. T., Hashem, M. A., Sarker, N. R., Jahan, R., & Hossain M. M. (2016). Effects of organic manure on production performance and nutritive values of different Napier cultivars. Journal of the Bangladesh Society for Agricultural Science and Technology, 13(1-4), 1-4.
  27. Kara, R., Acaröz, U., Gürler, Z., İnce, S., & Arslan-Acaröz, D. (2018). Manda sütlerinde ICP-MS ile metal ve ağır metal seviyelerinin belirlenmesi. Kocatepe Veterinary Journal, 11(4), 468-471.
  28. Karaaslan, İ. (2022). İç Anadolu’da entansif olarak yetiştirilen akkaraman koyunlarından laktasyon süresince elde edilen sütlerin insan beslenme ihtiyaçlarını karşılama düzeyleri. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Hatay.
  29. Kiper, İ. (2016). Karayaka ırkı koyunlarda laktasyon sayısının süt verimine ve süt özelliklerine etkileri üzerinde bir araştırma. Ordu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ordu.
  30. Memon, A. R., & Schroder, P. (2009). Implications of metal accumulation mechanisms to phytoremediation. Environmental Science and Pollution Research International, 16, 162–175. https://doi.org/10.1007/s11356-008-0079-z
  31. Metin, M. (2012). Süt ve mamulleri analiz yöntemleri. Ege Üniversitesi Basımevi, 439s.
  32. Özmen, Ö., Kul, S., & Gök, T. (2015). Elâzığ ilinde halk elinde yetiştirilen akkaraman ırkı koyun ve kuzulara ait bazı verim özellikleri. F. Ü. Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi, 29 (2), 81–85.
  33. Özturan, K., & Atasever, M. (2018). Süt ve ürünlerinde mineral maddeler ve ağır metaller. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi 13(2), 229-241. https://doi.org/10.17094/ataunivbd.317822
  34. Paksoy, N, Dinç, H, & Altun, S. K. (2018). Evaluation of levels of essential elements and heavy metals in milks of dairy donkeys, goats and sheep in Turkey. Pakistan Journal of Zoology, 50(3). https://doi.org/10.17582/journal.pjz/2018.50.3.1097.1105
  35. Park, Y. W., Juárez, M., Ramos, M., & Haenlein, G. F. W. (2007). Physico-chemical characteristics of goat and sheep milk. Small Rumininant Research, 68(1-2), 88-113. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2006.09.013
  36. Rahman, M. F., Iqbal, A., Hashem, M. A., & Adedeji, A. A. (2020). Quality assessment of beef using computer vision technology. Food Science of Animal Resources, 40(6), 896-907. https://doi.org/10.5851/kosfa.2020.e57
  37. Singh, M., Ranvir, S., Sharma, R., Gandhi, K., & Mann, B. (2020). Assessment of contamination of milk and milk products with heavy metals. Indian Journal of Dairy Science, 72(6), 608-615. https://doi.org/10.33785/IJDS.2019.v72i06.005
  38. Stanovic, R., Árvay, J., Hauptvogl, M., Tomáš, J., Kováčik, A., Záhorcová, Z., & Slávik, M. (2016). Determination of heavy metals concentration in raw sheep milk from mercury polluted area. Potravinarstvo, 10(1), 95-99. https://doi.org/10.5219/536
  39. Şahin, B. & Çanakcı Adıgüzel, G. (2022). Çiğ süt örneklerinde ağır metal düzeyinin belirlenmesi. Veterinary Sciences and Practices, 17(2), 61-65. https://doi.org/10.5152/VetSciPract.2022.1033546
  40. Tayar, M. (2010). Ağır metaller. Gıda güvenliği. T.C. Marmara Belediyeler Birliği Yayını: 90-95.
  41. Tekinşen, O. C. & Tekinşen, K. K. (2005). Süt ve süt ürünleri: Temel bilgiler teknoloji kalite kontrolü.
  42. Selçuk Üniversitesi Basımevi.
  43. Tulmaç, F. (2023). Van İli Erciş İlçesinde halk elinde yetiştirilen Akkaraman ve Morkaraman koyunlarına ait sütlerin bazı kimyasal ve fiziksel özelliklerinin araştırılması, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Van.
  44. TSE. 1995. Türk Standartları Enstitüsü. TS 3001. Tulum peyniri standardı. Ankara.
  45. TSE. 2022. Türk Standartları Enstitüsü. TS ISO 19662. Süt yağ içeriği tayini (Gerber yöntemi). Ankara.
  46. Türközü, D., & Şanlıer, N. (2014). Gıdalardaki Ağır Metal Kontaminasyonları: Bulaşma Kaynakları, Sağlık Riskleri ve Ulusal/Uluslararası Standartlar. Gıda Teknolojileri Elektronik Dergisi, 9(3), 29-46.
  47. Türközü, D., & Şanlıer, N. (2012). Gıdalardaki ağır metal kontaminasyonları: Güncel bakış. Selçuk Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi 26(4), 73-80.
  48. Van Soest, P. J., Robertson, J. B., & Lewis, B. A. (1991). Methods fordietary fiber, neutral detergent fiber, and nonstarch polysaccharidesin relation to animal nutrition. Journal of Dairy Science, 74, 3583–3597.
  49. Wang, H., Dong, Y., Yang, Y., Toor, G., & Zhang, X. (2013). Changes in heavy metal contents in animal feeds and manures in an intensive animal production region of china. Journal of Environmental Science International, 25, 2435–2442. https://doi.org/10.1016/s1001-0742(13)60473-8
  50. Yağcı, S. (2017). Şavak Akkaraman koyunlarının bazı morfolojik ve fizyolojik özellikleri ile moleküler filogenetik ilişkilerin belirlenmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Kahramanmaraş.
  51. Yipel, M., & Yarsan, E. (2017). Yemlerde ağır metal ve diğer iz elementlerden kaynaklanan olumsuzluklar. Turkiye Klinikleri Journal of Veterinary Sciences-Pharmacology and Toxicology-Special Topics, 3(2), 102-6.

How to cite

APA

Mutlu, M., İflazoğlu Mutlu, S., Ergin, R. E., Tatlı Seven, P., Seven, İ., & Kanmaz, O. E. (2025). Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi. Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, 13(7), 1776–1783. https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561

IEEE

M. Mutlu, S. İflazoğlu Mutlu, R. E. Ergin, P. Tatlı Seven, İ. Seven, and O. E. Kanmaz, “Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi,” Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, vol. 13, no. 7, pp. 1776–1783, 2025, doi: 10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561.

MLA

Mutlu, Muhsin, et al. “Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi.” Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, vol. 13, no. 7, 2025, pp. 1776–1783. https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561.

Chicago

Mutlu, Muhsin, Seda İflazoğlu Mutlu, Refia Esma Ergin, Pınar Tatlı Seven, İsmail Seven, and Osman Ersin Kanmaz. 2025. “Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi.” Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology 13 (7): 1776–1783. https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561.

Harvard

Mutlu, M., İflazoğlu Mutlu, S., Ergin, R.E., Tatlı Seven, P., Seven, İ. and Kanmaz, O.E. (2025) ‘Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi’, Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, 13(7), pp. 1776–1783. doi: 10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561.

Vancouver

Mutlu M, İflazoğlu Mutlu S, Ergin RE, Tatlı Seven P, Seven İ, Kanmaz OE. Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi. Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology. 2025;13(7):1776-1783. doi:10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561

BibTeX

@article{mutlu2025, author = {Mutlu, Muhsin and İflazoğlu Mutlu, Seda and Ergin, Refia Esma and Tatlı Seven, Pınar and Seven, İsmail and Kanmaz, Osman Ersin}, title = {Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi}, journal = {Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology}, year = {2025}, volume = {13}, number = {7}, pages = {1776--1783}, doi = {10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561}, url = {https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561}, issn = {2148-127X} }

RIS

TY - JOUR AU - Mutlu, Muhsin AU - İflazoğlu Mutlu, Seda AU - Ergin, Refia Esma AU - Tatlı Seven, Pınar AU - Seven, İsmail AU - Kanmaz, Osman Ersin TI - Şavak Akkaraman Koyunlarının Yem ve Süt İçeriklerinin Besin Madde Profilinin ve Ağır Metal Risklerinin Değerlendirilmesi JO - Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology T2 - Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology PY - 2025 DA - 2025/07/30 VL - 13 IS - 7 SP - 1776 EP - 1783 DO - 10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561 UR - https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i7.1776-1783.7561 SN - 2148-127X ER -

Licence